Küme Baş Ağrısı

Beyin tümörü, beyin kanaması gibi gösterilebilir sebeplere bağlı olmayan baş ağrılarına birincil baş ağrıları denilmektedir. Bunların içerisinde en sık rastlanan gerilim tipi baş ağrısıdır. İkinci sıklıkta migren gelmektedir. Bunları takip ederek üçüncü sıklıkta rastlanan hastalık Küme baş ağrısıdır.  

Küme baş ağrısı çok şiddetli ataklarla seyreder. Migren ağrıları da şiddetlidir ama yaşayanlar küme atağının başka bir seviye, çok daha şiddetli olduğundan bahsederler. Başın mutlaka tek tarafını etkileyen ve hep aynı tarafta tekrarlayan, göz kızarması, göz yaşarması ile seyreden ortalama bir saat kadar süren şiddetli baş ağrısı atakları bulunur. Ağrının hep aynı göz ve etrafında, aynı tarafta olması tipiktir. Migren ataklarında yarım baş ağrısı olabilir ama küme baş ağrısında ağrı mutlaka tek taraflıdır. 

Küme baş ağrısı yılın belirli ayları veya mevsimleri (circannual) ve günün belirli saatlerine (circadian) kümelenmesi nedeniyle küme baş ağrısı olarak adlandırılan bir sendromdur. Ağrı ile aynı tarafta göz yaşarması, göz kızarması, göz kapağında düşme veya şişme gibi belirtilerden en az biri ağrıya eşlik eder. Hastalığı ilk tanımlayan Dr Bayard Horton’a ithafen Horton nevraljisi olarak adlandırılmıştır. 17. Yüzyılda Thomas Willis tarafından orta yaşlı bir erkek hastanın, her gün saat 16’da başlayan şiddetli baş ağrısı küme tipi özelliklerine benzemektedir. 

Tarih boyunca Horton nevraljisi, Çalar saat baş ağrısı (hep aynı saatlerde tekrarlıyor), İntihar baş ağrısı (intihar ettirecek kadar şiddetli atakları anlatıyor) gibi isimlerle anılmıştır. Küme baş ağrısı migren ve gerilim tipi baş ağrısına göre daha az sıklıkta bulunmaktadır. Toplumda 500 ile 1000 kişiden birini etkilemektedir. Türkiye’de toplam 100 binin üzerinde aktif Küme başağrısı yaşayan birey olduğu tahmin edilmektedir. Migren ve Gerilim tipi baş ağrısına göre nadir gibi gözükse de, bu hiç azımsanmayacak bir sayıdır. Ve bu hastaların gerçekten çoğu acil olarak tedaviye ihtiyaç duyan insanlardır. 

Küme baş ağrısının bir diğer farklı özelliği erkeklerde daha sık rastlanmasıdır. Küme baş ağrısı erkekleri üç kattan daha fazla etkilemektedir. Orta yaşlı erkeklerde sıktır. 

Ağrı karakteri migrenden farklıdır. Küme baş ağrısı bir insanın hayatı boyunca yaşayabileceği, herhalde en şiddetli ve elden ayaktan düşürücü, çıldırtıcı ağrılar arasındadır. Ağrı çoğu zaman dayanılmaz, oyucu, patlayıcı, delici olarak tarif edilir. Hasta migrenin aksine yerinde duramaz, ağrıya ajitasyon eşlik eder. Ağrı sırasında intihar eden çok sayıda vaka bildirilmiştir ve küme atağı tıbbi bir acildir. Ne yazık ki küme baş ağrısı diğer primer baş ağrılarına göre nadir gözlendiği için tanısı atlanır. 

Hastalığın başlangıç yaşı vakaların %80’den fazlasında 40 yaş altıdır. Gençleri ön planda etkileyen bir rahatsızlıktır. Atakların yıl içine belirli aylara kümelenme özellikleri belirgindir. Çoğu hastada 1 ay kadar süren küme periyodu yıllık tekrarlar şeklindedir. Ama bazen kronik süreğen hale geçebilir. 

Küme baş ağrısı hastalarının çoğu sigara kullanıcısıdır. Alkolün küme ataklarını tetiklemesi çok tipiktir. Küme baş ağrısının hipotalamus kaynaklı olduğu düşünülmektedir. 

Küme baş ağrısı tedavisinde migrende olduğu gibi atak tedavisi ve atakların gelmesini önleyici koruyucu tedavi ilaçları kullanılmaktadır. 

Koruyucu tedavide kullandığımız ilaçların etkisi ortaya çıkıncaya kadar köprü veya geçiş tedavisini çoğu hastada kullanıyorum. Küme ataklarının tümü acil ve iyi bir tedaviyi hak eder. İlk tedavi acil serviste oksijen inhalasyonudur. Küme atakları oksiyen tedavisine büyük oranda yanıt verir. Maske ile 12-15 litre/dakika gibi yüksek hızda oksiyen inhalasyonu önerilir. Yine migren ataklarında kullanılan triptanlar küme ataklarında da etkilidir ve özellikle hızlı etkili olanlar seçilebilir. Geçiş tedavisinde bazen steroid kullanılabilir veya büyük oksipital sinir blokajı etkilidir. Steroid tedavisi ciddi yan etki riskleri taşıdığından verilirken yarar zarar oranı gözetilmelidir. Koruyucu tedavide ise kalp ritmi düzenleyici bazı ilaçlar ve başka seçenekler hastaya göre seçilmektedir. Küme baş ağrısı çeken bireylerin küme atak dönemlerinde hayatları zindan olmuş durumdadır. Ama çoğu hasta uygun bir tedavi düzenlemesi ile keskin bir şekilde ağrılardan kurtulmaktadır. 

Küme baş ağrısı tanısından önce mutlaka Beyin MR incelemesi ve hekimin klinik deneyimine göre başka ek tetkikler gerekebilir. İkincil baş ağrıları mutlaka dışlanmalıdır. Küme baş ağrısının ayırıcı tanısına giren başka birkaç bozukluk daha bulunmaktadır. 

Paroksismal hemikrania farklı bir klinik tablodur. Ama küme ile benzer şekilde hep aynı baş yarısında şiddetli baş ağrıları bulunur. Ağrı göz etrafındadır ve kümeye benzer şekilde göz kızarması, yaşarması gibi belirtiler ağrıya eşlik eder. Paroksismal hemikraniya gün içerisinde çok daha fazla tekrarlar. Ataklar 10-15 dakika sürer ve belirgin bir kümelenme göstermez. Çoğu hastada ağrı kroniktir. 

Hemikrania continua benzer şekilde ayırt edilmesi gereken bir sendromdur. Burada adından da anlaşılacağı gibi ağrı bir baş yarısındadır. Küme baş ağrısında olduğu gibi ağrı hep aynı taraftadır ve göz yaşarması, göz kızarması gibi eşlikçi belirtilerden en az biri ağrıya eşlik eder.  Ağrı süreklidir. Gün içerisinde uyku haricinde hep vardır. 

Bu sendromların birbirinden ayrımı ve tedavi planlaması için çoğu zaman baş ağrısı alanında deneyimli ve ilgili bir hekimin muayenesi gereklidir. Paroksismal hemikrania hastalarının tanı almaları çoğu zaman yıllar almaktadır. Az tanınan nadir sendromlardan olması nedeni ile sıklıkla sinüzit veya küme baş ağrısı ile karıştırılmaktadır. 

Doç. Dr. Osman Özgür Yalın