Lumbar Ponksiyon

Lumbar ponksiyon nedir?  

Lumbar yani bel omurgaları seviyesinde beyin ve omurilik etrafında ve içerisindeki boşluklarda dolaşmakta olan beyin-omurilik sıvısının (BOS) (cerebro spinal fluid (CSF)) alınması işlemidir. 4.-5. Lumbar omurgalar veya 3.-4. Lumbar omurgalar seviyesinden iki omurganın arasından uygun bir iğne ile girilerek işlem yapılır. Lumbar ponksiyon yapılmasının temel amacı beyin ve omurilik hastalıklarının teşhisidir. Menenjit, kafa içi iltihabi lezyon ve hastalıklarının tanısı ve BOS basıncı ölçümü amacı ile yapılmaktadır. Çoğu zaman hayati bir öneme sahiptir. Nöroloji kliniğinde hayati derecede önemli olmadığında hiçbir hastamıza lumbar ponksiyon yapmayı tercih etmiyoruz. 

Tehlikeli bir işlem midir?

Genel olarak güvenli bir işlem kabul edilmektedir. Korkulanın aksine felç gibi tablolara sebep olmaz. Bazı durumlarda yapılması sakıncalı olabilir. Örneğin kanamaya eğilim yaratan bozuklukları olan bireylerde, beyin içerisinde kitle, büyük kanama gibi basınç artışı yapan lezyonların varlığında yapılması sakıncalıdır. Hekim işlemi yapmadan önce hastayı değerlendirmeli, mutlaka beyin tomografisi veya MR gibi görüntüleme yöntemleri ile kafa içi kitle benzeri basınç artışı yapan lezyonların varlığı araştırılmalıdır. İğne girişi yapılacak bölgede cilt enfeksiyonu varlığında veya lumbar omurgada eğrilik veya yapısal bir bozukluk olan durumlarda yapılması sakıncalı olabilir. 

İşlem nasıl yapılır? 

Hastaya yan yatar pozisyonda bel bölgesi açık, dizlerini karnına çekmiş, uygun bir pozisyonda yatar şekilde pozisyon verilir. Bazı durumlarda yatakta oturur pozisyonda işlem yapılabilir. Cilt bölgesi uygun şekilde temizlenir. Spinal iğne ile uygun aralıktan girilir, cilt, ciltaltı, yağ dokusu, kas ve bağ tabakaları geçilerek beyin omurilik sıvısının dolaştığı boşluğa ulaşılır. İstenilen miktarda sıvı alınır, BOS basıncı ölçülür. İğne çıkarılarak işlem sonlandırılır. 

İşlem yaklaşık 15 dakika sürer. Bazen ilk iğne girişinde uygun boşluğa ulaşılamayıp işlemin tekrarlanması gerekebilir. Kilolu bireylerde işlem daha zor olabilir. Bazen kilolu hastalarda işlem röntgen cihazı eşliğinde Radyoloji uzmanları tarafından yapılabilir. 

Ağrılı bir işlemdir ama ağrının kalçadan yapılan ağrı kesici iğnelerin ağrısından daha fazla olması beklenmez. Lokal anestezi işlem öncesi yapılabilir. 

İşlemin riskleri nelerdir?

Lumbar ponksiyon ile ilişkili riskler beyin fıtıklaşması ya da omurilik basısı oluşması, baş ağrısı, omurilik zarlarında kanama, çift görme, sırt ağrısı, lumbar sinir köklerinin ağrısıdır. 

Beyin içinde kitle veya büyük bir kanama yoksa beyin fıtıklaşması veya omurilik basısı riski yoktur. Baş ağrısı lumbar ponksiyon yapılan bireylerin %25’den fazlasında ortaya çıkan ve genellikle 2-8 gün süren, en sık yaşanan yan etkidir. Baş ağrısının lumbar bölgede beyin zarında oluşan delikten sıvı kaçağının neden olduğu düşük BOS basıncından kaynaklandığı düşünülmektedir. Tipik olarak baş ağrısı hasta ayakta iken mevcuttur, hasta sırt üstü yatar pozisyonda iken ağrı hızla kaybolur. Baş ağrısı öksürme veya ıkınma ile artar. Boyun ve bel ağrısı, bulantı, kusma ve kulak çınlaması yaygın yakınmalardır.  Düşük BOS basıncı ile ilişkili baş ağrısı tedavisinde yatak istirahati, yastıksız düz zeminde sıkı bir istirahat çok önemlidir. Birkaç gün sadece tuvalete gitmek için kalkacak şekilde düz bir zeminde yatmak önemlidir. Bol sıvı tüketilmelidir, günde en az 2 litre olacak şekilde su içilmelidir. Bol kahve, kafein nedeni ile yararlı olmaktadır. İşlemi yapan doktorunuz tarafından belirli ilaçlar reçete edilecektir. BOS düşük basınç baş ağrısı geliştiğinde uzman bir doktor takibinde tedavinin düzenlenmesi önemlidir.

İşlem ile ilişkili olarak diğer nadir gözlenen yan etkiler arasında beyin iltihaplanması (mikrobik) çok nadir gözlenir. İşlem bölgesinde ağrı, morarma, kanama riski olabilecek diğer riskler arasında sayılabilir. 

Doç. Dr. Osman Özgür Yalın