Afazi ve Afazi Sendromları

Kazanılmış lisan fonksiyonlarının bir kısmının veya tamamının sonradan gelişen bir sebep ile kaybına afazi denilmektedir. Burada ilk olarak üzerinde durulması gereken nokta lisan bozukluğudur. 

Lisan fonksiyonları nelerdir?

Lisan konuşmadan farklı olarak ve onun ötesinde: konuşma, söylenenleri anlama, tekrar edebilme, isimlendirme, okuma ve yazma fonksiyonlarını kapsayan bir terimdir. Konuşma yüksek sesli bir ifade olarak bunun bir parçasıdır. Örneğin afazik bir bireyin sessiz konuşma veya düşünme içeriği de etkilenmiştir. Sadece konuşmanın motor parçasının motor bozukluğu ile giden tablolar da mevcuttur. Örneğin dizartri bozukluğunda sadece motor artikülasyon, heceleme veya kelimelerin çıkışı bozuktur. Konu uzun o yüzden sıkmadan ve konuyu dağıtmadan başa dönecek olursak özetle: Lisan kişiler arası sözlü iletişimin tüm özelliklerini kapsar. Lisan kayıpları sonradan kazanılmış ile afazi olarak adlandırılmaktadır. Ama yine de bir şey daha eklemem gerekiyor. Bir de disleksi diye bir bozukluk var. Disleksi konuşmanın doğuştan itibaren bozuk olduğu bir durumdur. Disleksinin de öğrenme güçlüğü ile giden tipleri var ama o ayrı bir konu. Afazi sonradan kazanılmış olacak dikkat! Deyip konuya dönelim.

Lisan insanlık medeniyetinin kurulması, gelişimi, öğrenme ve kültürel bilgi birikiminin temeli olması gibi nedenler ile sadece hekimlerin değil filozofların da geçmişten günümüze ilgi alanı olagelmiştir. Lisan fonksiyonları nörolojik hastalıklar nedeni ile bozulduklarında lisan kaybının analizi tanıda çok yardımcı olmaktadır. Beyin hasarını yansıtan ilk yüksek kortikal fonksiyon lisan olmuştur. Yüksek kortikal fonksiyonlar evrimsel gelişimde insanın beyin gelişiminin son noktası olan korteks tabakasının fonksiyonlarıdır. 

Sağ elini kullanan sağlakların hemen hepsinde ve solakların çoğunda afazi sendromları sol beyin yapısı hasarı sonucu gelişmektedir. Sol beyin yarısı lisan fonksiyonlarından sorumlu olduğunda baskın, dominant hemisfer olarak adlandırılmaktadır. 

Lisan işlemi temel bir nöro anatomik temele bağlıdır. Basitçe açıklamak gerekirse. İşitsel veri kulak tarafından işlenerek elektriksel bir sinyale dönüştürülerek işitsel kortekse ulaşır. İşitsel korteks Wernicke alanında bulunmaktadır. İşitileni tekrarlama veya kendiliğinden konuşma oluşturmak için bilgi Broca alanına iletilir. Broca alanı konuşmanın motor merkezidir. Broca alanında işlenen bilgi kas hareketlerinden sorumlu motor kortekse iletilir ve dil, ağız, dudak ve boğaz kasları kullanılarak konuşmanın motor kısmı gerçekleşir. 

Şekil 1. Sol hemisfer korteks alanlarının şematik gösterimi 

Inferior frontal gyrus: Broca alanı, Superior temporal gyrus: Wernicke alanı olarak adlandırılmaktadır. 

Afazinin sebebi nedir?

Afazinin en sık rastlanan sebebi beyin damar tıkanıklıklarıdır. Sol beyin yarısında oluşan bir pıhtı veya beyin damar tıkanıklığı eğer konuşmanın motor merkezi olan Broca alanını etkilerse hasta söylenenleri anlar ama konuşamaz. Ya hiç konuşamaz veya tutuk konuşur. Buna motor afazi veya Broca afazisi veya tutuk afazi denilmektedir. 

Eğer pıhtı veya damar tıkanıklığı duysal alanı veya Wernicke alanını etkilerse hasta akıcı bir şekilde konuşabilir ama çoğu zaman konuşma içerik olarak boştur. Asıl sorun ise söylenenlerin anlaşılmamasıdır. Buna duysal afazi veya Wernicke afazisi veya akıcı afazi denir. 

İlk tanımlar böyle idi lisanın iki merkezi vardır ve lezyonlar bu tip afazilere sebep olur şeklinde yaygın bir görüş kabul edilmişti. Ama ilerleyen yıllarda yapılan nöroanatomik çalışmalar konunun daha karmaşık olduğunu ortaya koymuştur. Yine de bu basitleştirilmiş yaklaşım oldukça yardımcıdır. İnme ve özellikle beyin damar tıkanıklıklarından sonra gelişen afazi sendromlarında belirli damarların tıkanması ile bir tanesi ortaya çıkabilir. Ama büyük lezyonlarda tüm lisan fonksiyonları kaybedilebilir. 

İnme’ye bağlı gelişen lisan bozukluklukları çoğu hastada düzelme eğilimindedir. İyileşme bir süreç içerisinde özellikle ilk aylarda hızlı olacak şekilde bir iki yıl kadar devam etmektedir. Sık olarak beynin başka bölgeleri kaybedilen bölgenin işlevlerini üstlenmektedir. Bu zaman alır ve bir miktar kalıcı konuşma bozukluğu ağır afazi yaşayanlarda kalmaktadır. Konuşma terapisi ve okuma çalışmaları iyileşmede yardımcı olmaktadır. 

Doç. Dr. Osman Özgür Yalın